МАРКСИЗМОТ И НАЦИОНАЛНОТО ПРАШАЊЕ:
автор: Алан Вудс и Тед Грант
датум: 25/02/2000

Увод

Националното прашање т.е. угнетувањето на нациите и националните малцинства, кое го карактеризира капитализмот од неговото раѓање до денешно време, отсекогаш завземало централна позиција во марксистичката теорија. Делата на Ленин посебно се занимаваат со оваа тема во голема мерка и сеуште претставуваат значајна основа за расправа на оваа најсложена и најексплозивна тема. Навистина, без правилно разрешување на националното прашање, болшевиците немаше да дојдат на власт во 1917. Само со завземањето на челната позиција на угнетуваните слоеви на општеството можеше да се обедини пролетеријатот под знамето на социјализмот за да масите ги принудат угнетувачите да ја напуштат власта. Неуспехот да се почитуваат проблемите и аспирациите на угнетените националности во царската империја сериозно ќе ја поткопаа револуционерната борба на пролетеријатот.Двете фундаментални бариери на човечкиот прогрес се, на една страна, приватната сопственост на средствата на производство и на другата националната држава. Но, додека првата половина од проблемот е доволно јасна, на втората половина не и се обврнува внимание. Денес, во епохата на империјалистички пад, кога лелекот од контрадикциите на социо-економскиот систем кој од корен се распаѓа, ги достигнаа најнеподносливите граници, националното прашање уште еднаш се крева насекаде со најтрагични и најсангвинични последици. Далеку од мирното губење на значење како античка фаза од човечкиот развој, како што мислат безнадежните реформисти, се употребува посебно пакосна и отровна форма која ги загрозува нациите да паднат во варварство. Решението на овој проблем е витална компонента за победата на социјализмот во светски рамки.Ниедна земја, дури ни најголемите и најмоќните држави, неможат да ја поднесат разурнувачката доминација на светскиот пазар. Феноменот што буржоазијата го опишува како глобализација, предвиден од Маркс и Енгелс пред 150 години, се развива како под лабораториски услови. По Втората Светска Војна, а посебно последниве двеасетина години, имаме колосална интензификација на меѓународната поделба на трудот и енормен развој на светската трговија, со степен за кој ни Маркс и Енгелс не можела да сонуваат. Заедничкото ткаење на светската економија се спроведува како никогаш досега во човечката историја. Ова е најпрогресивен развој затоа што се поставени материјалните услови за светскиот социјализам.Контролата на светската економија е во рацете на 200 најголеми интернационални компании. Концентрацијата на капиталот ги достигна вртоглавите пропорции. Секој ден 1,3 трилиони долари поминуваат низ границите во меѓународните трансакции, а 70% од овие се случуваат во мултинационални рамки. Со секој ден кој одминува, огромите монополи се засилуваат во смртоносната битка за завземање на други гиганти. Се фрлаат огромни пари на овие операции со кои се сконцентрира незамислива моќ во рацете на се помалку и помалку компании. Тие се однесуваат како разјарени и ненаситни канибали, ждерејќи се самите себеси за поголем и поголем профит. Во оваа канибалистичка оргија, работничката класа е секогаш губитник. Поскоро се спојуваат, а управната канцеларија прогласува нов бран на отпуштања и затворања, па безмилосен притисок на работната сила да ги подигне профитните маргини, дивиденди и егзекутивни исплати.Во овој контекст Лениновата книга "Империјализмот како највисок степен на капитализмот" бара осовременување. Ленин објаснил дека империјализмот е капитализмот во периодот на големи монополи и трустови. Ама степенот на монополизација во Лениновото време е како детска игра во споредба со денешната ситуација. Во 1999 бројот на прекугранични превземања е засташувачки 5100. Згора вредноста на спогодбите порасна за 47% споредено со 1998, за рекордно високи $798 милијарди. Со овие вртоглави суми може да се разрешат повеќето од проблемите на светска сиромаштија, неписменоста и болести. Но, се претпоставува егзистенција на рационален систем на производство во кој потребите на мнозинството се во предност во однос на суперпрофитите на малкумината. Колосалната моќ на овие гигантски мултинационални компании, што забрзано се спојува со капиталистичката држава, го продизвикуваат феноменот што американскиот социолог Рајт-Милс го нарече "Милитарен Индустиски Комплекс", кој еве доминира со светот поцелосно од било кога во историјата.Тука ја согледуваме контрадикацијата. На основа на глобализацијата, се брани аргументот од страна на буржоазијата, а посебно од ситната буржоазија, дека националната држава не е важна повеќе. Ова не е новост. Истиот аргумент го постави Кауцки за време на Првата Светска Војна (теорија за т.н. "ултра-империјализам"), кога тврдеше дека со развој на монополскиот капиталистички империјализам постепено ќе се отклонат контрадикациите на капитализмот. Нема да има повеќе војни затоа што развојот на капитализмот ќе ги направи националните држави излишни. Истата теорија е поставена и денес од страна на ревизионистот Ерик Хобсбоум во Британија. Бившиот сталинист кој отиде во десното крило на Работничката Партија 1 тврди дека националната држава е транзиционен период од човековата историја која сега поминува. Буржоаските економисти ги истакнувале истиве аргументи низ историјата. Тие се обидуваат да ги укинат контрадикциите инхерентни на капиталистичкиот систем само со одрекнување на нивното постоење. Ама во исто време, кога светскиот пазар стана доминантна сила на планетава, националните антагонизми се со разјарен карактер и националното прашање, далеку од тоа да е укинато, насекаде се разбира како посебно силно и отровно.Со развојот на империјалистичкиот и монополски капитализам, капиталистичкиот систем ги прерасна тесните граници на приватната сопственост и националната држава ја игра приближно истата улога денес како што ја играа и ситните локални кнежества и држави пред издигањето на капитализмот. За време на Првата Светска Војна Ленин напиша: "Империјализмот е највисокото ниво на капитализмот. Во најистакнатите земји капиталот ги прерасна границите на националната држава, го смени натпреварот со монопол и ги создаде објективните услови за постигање на социјализам." (Ленинови Собрани Дела 2, Социјалистичка револуција и Правото на народите на Самоопределување, јануари февруари 1916, том 22.) Кој не ја разбера оваа елементарна вистина нема да може да ги разбере, не само националното прашање, туку сите најважни манифестации во сегашната епоха.Целата историја на последниве сто години е историја на побуни на продуктивните сили против тесните рамки на националната држава. Од ова произлезе светската економија и со светските кризи и светските војни. Затоа сликата на професорот Хобсбоум за светот во кој националните контрадикции се елиминираат е чисто јалова фантазија. Напротив. Со општата криза на капитализмот националното прашање не е ограничено само во бившите колонијални земји. Почнува да делува и во високо развиените земји, дури и таму каде изгледа дека е решено. Во Белгија, една од најразвиените еворопски земји, конфликтот меѓу Валонците и Фламанците завзема разјарен карактер кој под одредени услови може да доведе до расцеп на Белгија. На Кипар постои конфликтот помеѓу Грците и Турците, и поголем антагонизам меѓу Грција и Турција. Неодамна националното прашање на Балканот ја вовлече Европа на работ на војната.Во САД постои проблем со расизмот против Црнците и Хиспанолците. Во Германија, Франција и другите земји гледаме дискриминација и расистички напади против имиграцијата. Во бившиот Советски Сојуз националното прашање резултираше во крвав хаос и граѓански војни на една земја против друга. Во Британија, каде капитализмот постои најдолго, националните прашања се неразрешени, не само за Северна Ирска, туку и за Велс и Шкотска. Во Шпанија го имаме прашањето на Евскади, Каталонија и Галиција. Најчудно од се е дека по сто години од обединувањето на Италија, Северната Лига го турка реакционерното барање за расцеп на Италија на база на самоопределување на северот ('Паданија'). Заклучокот е неизбежен. Го игнорираме националното прашање на наша штета. За таа цел, се обраќаме до работниците и младината, во редовите на социјалистичките и комунистичките партии, кои сакаат да ги разберат идеите на марксизмот во борбата да го променат општеството. Ним им е посветено ова дело.

Дел Први: Националното прашање во историјата

"Во Западна Европа епохата на оформувачки стадиум на буржоаските нации, ако се тргне настрана борбата на Холандија за независност и судбината на островската земја, Англија, почна со Француската Револуција и заврши приближно сто години потоа со обединувањето на Германската Империја." (Леон Троцки, Историја на Руската Револуција, стр. 889.)Иако многумина мислат дека националната држава е нешто природно, па има свои корени во далечното минато, ако не и во душата и крвта на мажите и жените, таа е, де факто, релативно модерна креација, што рака на срце постои само во последниве 200 години. Единствен исклучок на ова е Холандија, каде буржоаската револуција во XVI век го завзема обликот на национално ослободување против Шпанија, и Англија заради уникатната положба на островското кралство, каде капиталистичкиот развој започна порано од остатокот на Европа (од касниот XIV век понатаму). Пред овој период немаше нации, туку само племиња, градови-држави и империи. Научно е некоректно да се употребува терминот "нации" за претхотните поими, како што често се прави. Еден велшки националист го истакнуваше поимот "велшка нација" , пред римската инвазија на Британија! Може само да се занесува. Велс тогаш преставуваше агломерат на племиња кои фундаментално не се разликуваа од другите на просторот, денес познат како Англија. Тоа е убиствена црта на националистичките писатели кои се обидуваат и создаваат впечаток дека "нацијата" (посебно нивната посебна нација) отсекогаш постоела. Всушност националната држава е историски еволутивно битие. Тоа не постоело отсекогаш, а нема ни да постои секогаш во иднината.Реално, националната држава е производ на капитализмот. Поставена е од буржоазијата која побарувала национален пазар. Морала да ги сруши локалните рестрикции на малите места со нивните локални такси, патарини, одвоени монетарни системи, одвоени мерни единици. Следниот извадок од Роберт Хајлбронер сликовито ни ја опишува ситуацијата на еден германски трговец од околу 1550 година:"Андреас Риф, трговец, брадосан и со крзно на себе, се враќа дома во Баден; тој и пишува на својата жена дека посетил триесет пазари и имал неволји со седлата. Уште повеќе незгоди имал со времето; додека патувал тој запирал на секои десет милји да плати царина; помеѓу Базел и Келн платил 31 леви."И тоа не е се. Секоја заедница што тој ја посетувал имала свои пари, свои плавила и регулативи, свој закон и ред. Во околината на Баден имало 122 различни мерки за должина, 92 резлични мерки за житарици и 123 за течности, 63 за ликери и 80 за тежина." ( R, Heilbroner, The Worldy Philosophers, p. 22.)Отфлањето на локалните партикуларизми тогаш представуваше гигантски чекор напред. Собирањето на продуктивните сили во национална држава е колосална прогресивна историска задача на буржоазијата. Основата за оваа револуција беше поставена при крајот на Средниот Век, во периодот на падот на феудализмот и подемот на буржоазијата и градовите во кои постепено ги добиваат нивните права. Средновековните кралеви бараа пари за нивните војни и беа приморани да се потпрат на растечката класа на трговци и банкари како Фугерови и Медичи. Но времето на пазарната економија се уште не беше дојдено. Она што постоеше беше ембрионска форма на капитализмот, карактеризиран со ниско производство и локални пазари. Никој неможеше да зборува за вистински национални пазари и национални држави. Навистина, елементи кај некои современи европски земји ги има во овој контекст, но и овие беа во подразвиен стадиум. Иако Франција постепено ја завземаше својата форма со стогодишната војна со Англија, овие борби беа од феудален и династиски карактер, а не од вистински национален . Војниците кои се бореа во овие војни оддава повеќе почит на нивните локални кнезеви отколку на клалот на Франција, и покрај заедничката територија и јазик, се сметаа себеси за Бретонци, Бургундијци и Гаскоњи повеќе отколку Французи.Вистинската национална свест се издигна постепено, мачно, за период од неколу века. Овој процес се одвиваше паралелно со растот на капитализмот, монетарната економија и постепено воведување на националниот пазар, представен со трговијата со дрво во Англија во доцниот Средниот Век. Распадот на феудализмот и растот на апсолутните монархии, кои за свои потреби го поттикнуваа развојот на буржоазијата и трговијата, го забрзуваа процесот. Роберт Хајлбронер го напиша како:"Првин, имаше постепена појава на национални политички единици во Европа. Под виорот на селските буни и кралските освојувања, изолираната егзистенција на раниот феудализам го отвори патот за централизираните монархии. А со монархиите растеше и националниот дух; за узврат тоа значеше кралска патронажа на омилените индустрии, како големите француски таписериски работи и развојот на армадите и армиите со сите нивни неопходни сателитски индустрии. Бескрајните правила и регулативи кои го плашеа Андреас Риф и неговите другари, патувачките трговци од шестнаесетиот век, го отворија патот за националните закони, заедничките мерки и повеќе или помалку валутите." (Ибид. стр.34)Затоа националното прашање, од историска гледна точка, се поврзува со буржоаската демократска револуција. Говорејќи стриктно, националното прашање не влегува во социјалистичката програма, бидејќи се претпоставува дека е решено од буржоазијата во нивната борба против феудализмот. Буржоазијата е таа која на прво место ја формираше националната држава. Основањето на национална држава, во тоа време, беше извонреден прогресивен и револуционерен чин. И не беше постигнат мирољубиво и без борба. Првата вистинска европска нација, Холандија, беше формирана во XVI век како резултат на буржаоската револуција што доби форма на војна за национално ослободување против империјалната Шпанија. Во Соединетите Држави доби форма на револуционерна војна за национално ослободување во XVIII век и беше консолидирано преку крвавата ѓраѓанска војна во 1860те. Во Италија тоа беше постигнато со војна за национална независност. Обединувањето на Германија, прогресивна задача во тоа време, беше спроведено од јункерот Бизмарк со реакционерни средства, со војна и политика на "крв и железо".

Француската Револуција

Основањето на модерните европски држави (со исклучок на Холандија и Англија) започнува со француската револуција. До овој момент националната држава беше идентично спознаена со кралската држава. Нацијата беше сопственост на влеадеачките суверени. Оваа застарена легална поставка, наследена директно од феудализмот, беше во директен конфликт со новите услови поврзани со подемот на буржоазијата. Со цел да ја завземе власт буржоазијата мораше да се постави како претставник на народот односно Нацијата. Како што кажа Робеспјер: "Во аристократските држави зборот патрие (нација) нема никаква смисла освен за патрициските фамилии, кои ја одредуваа сувереноста. Само под демократија државата е вистински патрие на сите индивидуи што ја сочинуваат." (цитирано од Е.Х. Кар , "Болшевичката Револуција", том 1, стр. 414.)Првиот принцип на француската револуција беше непомирливата централизација. Тоа беше предуслов за успехот во борбата на живот или смрт против стариот режим подржан од останатата Европа. Под знамето на "Републиката, една и неделива" револуцијата ја обедини Франција за прв пат во една нација, заобиколувајќи ги локалните партикуларизми и сепаратизми на Бретонците, Норманите и Провансалците. Алтернативата беше дезинтеграција и смрт на самата револуција. Крвавата борба на Ванде беше и војна против сепаратизмот и феудалната реакција. Падот на Бурбоните даде нов моќен импулс во националниот дух низ Европа. Во прво време, примерот на револуциониот народ кој успеа да го сруши стариот феудален монархистичен поредок насекаде служеше како инспирација и фокусна точка за револуционите и прогресивни сили. Подоцна, револуционите војски на француската револуција беа принудени на офанзива против здружените снаги на Европа кои се обединија под водство на Англија и рускиот царизам да ја урнат револуцијата. Со чудовишниот подвиг на оружјето, револуционерните сили успеа да ги одвратат реакционерните сили на секој фронт, а со тоа пред вчудоневидениот свет ја открија моќта на револуционерниот народ и оружената нација.Револуционерната армија го пренесе духот на револт насекаде и беше приморана да ја пренесе и револуционерната порака на териториите што ги окупира. Во растечката фаза на револуцијата, армијата на француската Конвенција се појави пред народите на Европа како ослободителна. За да успеат во титанската борба со стариот поредок, тие беа приморани да ги повикаат масите да ги спроведат истите револуционерни трансформации што се случија во Франција. Ова беше револуционерна војна, невидена никогаш порано. Ропството беше укинато во француските колонии. Револуционерната порака на Декларацијата за Правата на Човекот беше насекаде здружен повик што го означи крајот на феудализмот и монархистичкото угнетување. Давид Томпсон истакна:"Тие (Французите) беа навистина подржани од домашните помошници и деструктивната страна на нивната работа често беше добро пречекана. Дури откако популациите сфатија дека француските господари не се повозбудливи од нивните стари режими, тие ги распламтеа идеалите за самостојно управување. Идејата дека "сувереноста на народот" водеше во национална независност е индиректна последица на француската окупација; нејзиното оргинално значење, укинување на привилегиите и правењето на правата да бидат универзални, се сплотија во оваа нова импликација само како резултат на освојувањата. Француските револуционери го ширеа либерализмот со интенција, но креираа национализам од невнимателност." (Дејвид Томпсон, "Европа по Наполеон", стр 50.)Исцреноста и распадот на француската револуција го произведе диктаторството на Наполеон Бонапарта, како што и дегенерацијата на изолираната држава на руски работници подоцна заврши со пролетерско бонапартанско диктаторство на Сталин. Поранешната револуционерна демократска порака беше испревртена и деформирана во династичките и империјални амбиции на Наполеон што се покажаа за фатални по Франција. Но, и под Наполеон, дури и во дисторзирана форма, некои од придобивките на француската револуција беа зачувани и раширени низ француските европски територии, со револуционерни последици, посебно во Германија и Италија."Нејзините најдеструктивни придобивки беа меѓу најперманентните. Наполеон ги прошири и зајакна ефектите на француската револуција со рушењето на феудализмот во Ниските Земји, во поголем дел на Германија и во Италија. Феудализмот како легален систем, кој вклучува благородничка јурисдикција над селаните, заврши; феудализмот како економски систем кој вклучува феудални давачки од селаните на благородниците, заврши, иако често како одговор имаше компензации и обештетување. Барањата на Црквата беа тргнати настрана од патот на оваа реорганизација. Средните класи и селаните станаа како благородништвото, субјекти на државта, сите подеднакво должни да плаќаат даноци. Системот на наплата и собирање на даноци стана поефикасен и порамноправен. Старите гилди и градските олигархии се укинаа; интерните тарифни бариери се тргнаа. Насекаде беше инаугурирана поголема рамноправност, во смисла што кариерите станаа отворени за талентите. Дуваа ветришта на модернизација низ Европа во екот на Наполеоновиот поход. Неговите насилни обиди да ја закова западна Европа како супсервилен блок на анектирани и сателитски територии успеаа барем да ги ослободат од застарените јурисдикции и привилегии, од поминатите територијални поделби. Повеќето од она што беше збришано не можеше да се реставрира." (Ибид., стр. 67.)Но наполеоновото владеење не беше со непоматен благослов. Со цел да го избегне наметнувањето на тешки даноци дома, Наполеон наметна даноци во освоените територии. И покрај сите социјални предности, француската власт си остана странска. Робеспјер мудро забележал, никој не ги сака мисионерите со бајонети. Неизбежно француската инвазија доведе до војни за национално ослободување кои целосно ги поткопаа поранешните триумфи. Наполеоновиот пораз на замрзнатите предели во Русија и уништувањето на француската војска беа сигнали за бранот на национални востанија против Французите. Во Прусија целата нација стана и го прати Фредрик Вилхем Трети во војна со Наполеон. Од крвавиот хаос на Наполеоновите војни и довајувањата на победниците што го следеа се издигнаа модерните држави на Европа како што ги знаеме денес.

Националното прашање после 1848

1848 беше пресвртница за националното прашање во Европа. Помеѓу пламените јазици на револуциите, потиснатите национални аспирации на Германците, Чесите, Полјаците, Италијанците и Маѓарите остро проникнаа од позадината. Да успееше револуцијата, ќе беа отворени патиштата за решавање на националните проблеми во Германија и другде со најдемократски средства. Но, како што објаснија Маркс и Енгелс, револуцијата од 1848 беше предадена од контрареволуционерната буржоазија. Поразот на револуцијата значеше дека националниот проблем мораше да се реши со други средства. Случајно, една од причините за поразот беше точно манипулацијата со националното прашање (на пример, на Чесите) за реакционерна завршница.Во Германија националното прашање можеше да се каже со еден збор: обединување. По поразот на револуцијата во 1848, земјата остана поделена на мали државички и поседи. Тоа беше несовладлива пречка за слободниот развиток на капитализмот во Германија и воедно на работничката класа. Обединувањето, затоа, беше прогресивно барање. Но, центално беше прашањето кој ќе ја обедини Германија и со какви средства. Маркс се надеваше дека тоа ќе се случи од оздолу, од работничката класа и со револуционерни средства. Но, не беше така. Бидејќи пролетеријатот не успеа ова прашање да го реши со револуционерни средства во 1848, беше решено со реакционерни средства на конзервативниот пруски јункер Бизмарк. Принципелниот метод да се постигне целта беше преку војна. Во 1864 Австриците и Прусите се собраа да ги победат Данците. Данска ја загуби провинцијата Шлезвиг-Холштајн, која по препирањето меѓу Австрија и Прусија , се обедини кон Германија во 1865. Маневрирајќи со тоа што ја држеше Франција настрана од конфликтот, Бизмарк формира сојуз со Италија против Австрија. Откако Австрија претрпе пораз во битката кај Кенинггрец во јули 1866, беше обезбедена пруската доминација на Германија. Со овој чин, Германија беше обединета со реакционерни средства, користејќи го прускиот милитаризам. Обединувањето послужи да се зајакне прускиот милитаризам и Бизмарковиот бонапартистички режим и да се посее семето на нови европски војни. Затоа, начинот на кој се решава националното прашање, која класа го решава и со кои интереси, не е и те како неважно прашање за работничката класа. Само ова е доволно да се објасни зошто е недопусливо да се бара од нас да се однесуваме како водачи на навивачите за буржоазијата и ситно буржујските националисти, дури тие и да спроведуваат задача што објективно е прогресивна. Во секое доба мора да се зачува класната гледна точка.Објективно, обединувањето на Германија беше прогресивен развој, кој Маркс и Енгелс го подржуваа. Но, тоа никако не значи дека германските социјалисти треба да го подржуваат Бизмарк. Самата помисла би била анатема за Маркс. Тој секогаш се спротивставувал на реакционерниот Бизмарк, но кога тој веќе успеа да ја обедини Германија, Маркс и Енгелс опирајќи се мораа да го подржат, како чекор напред, бидејќи бездруго ќе го отежнеа обединувањето на германскиот пролетеријат. Така, Енгелс му пиша на Маркс на 25 јули 1866: " Стварта ја има добрата страна во тоа што ја поедноставува ситуацијата; револуцијата ја прави полесна со кавгата меѓу ситниот капитал и во секој случај ќе го забрза развојот... Многуте државички ќе бидат збришани со движењето, најлошите локализирачки влијанија ќе престанат и страните конечно ќе постанат вистински национални, наместо локални..."Според мене, затоа, се што можеме да направиме е да го прифатиме фактот, без да го оправдуваме, и ги користиме, колку што можеме, поголемите установи за национална организација и обединување на германскиот пролетеријат, кој сега по секоја цена мора да се стави самиот на располагање."

Италијанското обединување

Аналогна ситуација постоеше во Италија. При крајот на 1850те, покрај сите обиди за унификација, Италија сеуште остана безнадежно поделена и потчинета на Австрија, која ги анектираше северните територии. Згора, неколку помали држави, како бурбонското Кралство на Две Сицилии (јужна Италија и Сицилија) беа заштитени од револуција од, одготвените за интервенција, австриски трупи. Папските држави во централна Италија беа под француска "протекција". Само малото кралство на Сардинија, поставено од Савој-Пиемонт, не беше под австриска доминација. Под водство на способниот дипломат и државник грофот Кавур, конзервативната владеачка династија постепено ја ширеше сферата на влијание и териториите, бркајќи ги Австриците од една по друга област.Раме до раме на династичката конзервативна опозиција на Пиедмонтови кон Австрија беше радикалниот и револуционерно националистичко движење, хетерогена мешавина на републиканци, демократи и социјалисти. Овие сили беа присутни во сите држави во Италија како и во егзил. Највиден претставник на овој тренд беше Мацини, чии конфузни и аморфни идеи кореспондираа со природата на движењето што го застапуваше. Спротивно нему, Кавур, челникот на независната северно италијанска држава Пиедмонт, маневрираше итро и непринципиелно. Во типично дипломатска интрига, тој првин доби дозвола да им се придружи на Британија и Франција во Кримската експедиција против Русија во 1855. Потоа тајно, ветувајќи му ги на францускиот император Наполеон III Ница и Савој, Кавур склучи сојуз со кој Французите ќе му дадат помош на Пиедмонт во случај на непријателство со Австрија. Војната избувна во 1859 и беше почетница на обединувањето на Италија. Се востанаа сите италијански војводства и папски држави. Заедно со Французите, трупите на Пиедмонт извојуваа значајна победа против Австријците кај Солферино. Обединувањето на Италија се чинеше блиску. Но тоа не кореспондираше со интересите на Луи Бонапарта, кој промптно потпиша примирје со поразените австриски армии, оставајќи ги Пиедмонтови и револуционерите на нивниот к'смет.Конечно, италијанската војна за ослободување беше спасена со востанието во Сицилија, отпоздравено од екседитивната сила на Гарибалди со илјадата црвенокошулашки доброволци. По победата во битката за Сицилија, Гарибалдовите бунтовнички сили навлегоа во јужна Италија и триумфално влегоа во Неапол. Така италијанското обединување беше остварено со револуционерни средства од здолу, но плодовите ги ожнееја други. Несопирливиот интригант Кавур ги убеди Лондон и Париз дека е подобро да се прифати власта на Пиедмонт над обединета Италија, отколку да им се предаде на револуционерите и републиканците. Армијата на Пиедмонтовата династичка реакција вмаршираа во Неапол без никаков отпор. Гарибалди, наместо да ги собори, ги отвори портите и го поздрави Кралот на Пиедмонт, Виктор Емануел, како "крал на Италија" на 26 октомври. Така народот на Италија наместо целосен триумф против стариот поредок, извојува само половина победа која ја плати со пролевањето на својата крв.Наместо република, Италија стана уставна монархија. Наместо демократија, доби ограничени повластици од кои беа иземени 98% од народот од гласање. На папата му се дозволи да управува со папските држави (концесија на Луи Бонапарта). И покрај сево ова обединувањето на Италија беше гигантски чекор напред. Беше обединета цела Италија со исклучок на Венеција, кој остана под Австриска власт, и папските држави. Во 1866, Италија и се придружи на Прусија во војната против Австрија и ја доби Венеција како награда. Конечно, по поразот на Франција во Франко-Пруската војна (1871) француските трупи се повлекоа од Рим. Влегувањето на италијанските трупи во овој град ја означи конечната победа на италијанското обединување. До подоцната половина на деветнаесетиот век, националното прашање во западна Европа беше воглавно решено. Со обединувањето на Италија и Германија, по 1871 националното прашање во Европа изгледаше ограничено во Источна Европа и, со посебно експлозивна смисла, на Балканот, каде беше замрсено со територијалните амбиции и ривалитети на Русија, Турција, Австро-Унгарија и Германија, факт кој неумоливо доведе до Првата Светска Војна. Во првиот период, приближно од 1789 до 1871, националното прашање сеуште имаше релативно прогресивна улога во Западна Европа. Дури и обединувањето на Германија под реакционерниот јункер Бизмарк се смета за прогресивен чин како што видовме претходно. Но веќе во втората половина на XIX век развојот на производните сили под капитализмот ги надраснуваше тесните национални граници. Ова веќе беше манифестирано со развојот на империјализмот и неодливата наклоност кон војна помеѓу главните сили. Балканските војни од 1912 и 1913 значеа завршница на формирањето на национални држави во југоисточна Европа. Првата Светска Војна и Версајскиот Договор (кој случајно се одржа под слоганот "право на нациите на самоопределување") ја заврши работата со растурањето на австро-унгарската империја и гарантирајќи и независност на Полска.

Дел Втори: Маркс и Енгелс и националното прашање

Националното прашање има многу долга историја во теоретскиот арсенал на марксизмот. Веќе во делата на Маркс и Енгелс можеме да најдеме некои многу интересни и продорно забелешки за националното прашање. Подоцна Ленин се базираше врз тие дела и ја разработи својата класична теорија за народностите. Така на пример Маркс ги истражуваше до детаљ прашањата на Полјаците и Ирците што низ XIX век го преокупираа вниманието на европското работничко движење. Интересно е да се види дека Маркс, кој не му приоѓаше на националното прашање како на шиболет3, ама дијалектички, го смени ставот во однос на двете теми.Разликата помеѓу револуционерната дијалектика и апстрактното мислење остро се изрази во дебатите за националното прашање помеѓу Маркс и Прудон за време на Првата Интернационала. Прудон, француски социјалист и предвесник на анархизмот, го одби постоењето на националното прашање. Низ историјата секогаш имало секташи кои ја презентираат апстрактната концепција на класната борба. Тие не се водат од конкретната реалност на општеството какво постои, туку се движат во безживотните апстракции на нивниот имагинарен свет. Прудонистите на Генералниот Совет на Првата Интернационала ја сметаа борбата на Полјацте, Ирците и Италијанците за национална еманципација за неважна. Се што беше потребно беше револуција во Франција, и се ќе беше перфектно; сите мораа да чекаат. Но угнетените народи не можат да чекаат и тие нема да чекаат. Во 1866 Маркс му напиша на Енгелс разобличувајќи ја "прудонистичката клика" во Париз која "... ги декларира националностите како апсурдност и ги напаѓа Гарибалди и Бизмарк. Како полемика против шовинизмот нивните тактики се корисни и експлицитни. Но кога верниците на Прудон (моите добри пријатели Лафарг и Лонге припаѓаат кон нив) мислат дека цела Европа може и треба да седи мирно и спокојно додека господата од Франција ја укинат сиромаштијата и незнаењето, тие постануваат глупави." (Маркс и Енгелс, Selected Correspondence, Писмо од 7 јуни 1866.4)На Генералниот Совет на Првата Интернационала или Интернационална Работничка Асоцијација (International Workingmen’s Association (ИWА) Маркс мораше да се бори на два фронта, на една страна против ситно-буржујскиот националист како Мацини, а на другата против полу-анархистичните следбеници на Прудон кои го негираа постоењето на националното прашање. На 20 јуни 1866, Маркс напиша: "Вчера имаше дискусија на Интернационалниот Совет за сегашната војна... Дискусијата го разгори, како што се очекуваше, со генерално "прашањето на националностите" и со ставот што го завземавме... Претставниците на "Млада Франција" (не-работници) истакнаа дека сите националности и дури и нации се застарени предрасуди. Прудонизиран Стирнеризам... Целиот свет чека додека Французите не созреат за социјална револуција..." Но иако Маркс и Енгелс му одаваа значење на националното прашање, како во случајот против Прудон, тие секогаш го сметаа за подредено на "работничкото прашање", односно, тие го разгледуваа исклучиво од гледна точка на работничката класа и социјалистичката револуција .

Полското прашање

Како Ленин, и Маркс имал доста флексибилен став околу националното прашање, на кој тој секогаш му пријдувал од гледна точка на општите интереси на пролетеријатот и интернационалната револуција. Во еден стадиум во 40-те, 50-те и 60-те години на деветнаеасетиот век, Маркс го бранел правото не само на самоопределување на Полјаците туки и на беспрекорна независност. Така беше и покрај фактот дека движењето за независност на Полска беше предводено во тоа време од реакционерната полска аристократија. Причината зошто Маркс застана зад овој став не беше некаква сентиментална приврзаност за национализмот, а најмалку од се тој го разбираше правото на самоопределување како некоја универзална панакеја5.Во едно од неговите последни дела, Надворешната Политика На Рускиот Царизам, Енгелс истакнува дека полскиот народ, со нивната херојска борба против рускиот царизам, во неколку прилики ја спасиле револуцијата во останатиот дел на Европа, како во 1792-94 кога Полска, поразена од Русија, ја спаси Француската револуција. Но има и друга страна на полското прашање. "Прво, Полска, комплетно дезорганизирана, република на племството, основана на пљачкањето и угнетувањето на селанството, со устав со кој секоја национална акција е оневозможена и според тоа земја која е лесен плен на соседите. Уште од почетокот на векот, како што и самите Полјаци кажуваа, таа постоеше само како неред..., целата земја беше заеднички окупирана од странски трупи, кои ја користеа како крчма... во која обично забораваа да платат." ( Маркс и Енгелс, Собрани Дела, том 27, стр.18.6)Низ деветнаесетиот век полското прашање завземаше централно место во европската политика и исто така длабоко влијаеше на работничкото движење. Во јануари 1863 Полјаците дигнаа побуна. Востанието се прошири во цела Полска и доведе до формирање на национална влада. Но востанието го предводеа ниските благородници кои не беа способни да го подигнат масите да учествуаат во побуната. Кога моќта подоцна ја превзедоа крупните земјопоседници, последниве надевајќи се на дипломатска интервенција на Франција и Британија, постигнаа договор со царот, кој веднаш го прекрши. Русите го срушија движењето. Се разбира, Французите и Британците не го мрднаа ни малото прсте. Но полската побуна ги разбуди солидарноста и сочувството на работниците на Европа. Првата Интернационала беше основана во 1863 како резултат на интернационалната иницијатива за асистенција на револуционерното движење на Полјаците. Енгелс истакна дека единствената надеж за полското востание е работничката класа на Европа. "Ако издржат," му пишуваше на Маркс на 11 јуни 1863, "тие може да се вклучат на општо европско движење кое ќе ги спаси; на друга страна ако работите тргнат надолу Полска ќе биде уништена за десет години, востание од овој вид ја истрошува борбената сила на населението за многу години." (МЕСД, стр.150.)Марксовиот став за полското прашање беше детерминирано од општата револуционерна стратегија за светска револуција. Во тоа време царска Русија беше главен непријател на работничката класа и демократија, монструозна реакционерна сила на Европа, посебно во Германија. Бидејќи немаше работничката класа во Русија во тоа време, непостеше тогаш можност за револуција во Русија. Како што подоцна Ленин се изрази, "Русија сеуште спиеше, а Полска вриеше". (ЛСД, Правото на Нациите на Самоопределување, фебруари март 1914, том 20, стр.108.) Затоа Маркс го подржуваше правото на полска независност како средство со кое ќе се удри на главниот непријател, рускиот царизам. Но, до 1851, Маркс извлече песимистички заклучоци за "витешко-тромата" Полска, така да се каже, тој беше скептичен околу изгледите за успех на востанието предводено од полската аристократија.Од ова апсолутно е јасно дека и Маркс и Ленин барањето за самоопределување и националното прашање во општи црти секогаш завзема субординирана позиција на класната борба и перспективите за пролетерска револуција. Никогаш марксистите немале должност да го подржат секое и секакво движење за самоопределување. Истиот Маркс кој ја подржуваше полската независност беше радикално спротивставен на независноста на Чесите и беше против така наречените ослободителни движења на Балканот во втората половина од деветнаесетиот век. Овие две наизглед контрадикторни става беа, де фацто, мотивирани од истите револуционерни резгледувања. Маркс разбираше дека независноста на Полска ќе претставува гест против рускиот царизам, кој ќе имаше револуционерни импликации, а националните движења на јужните Словени беа користени од рускиот царизам како алатка за својата експанзионистичка политика на Балканот. Како што премногу често се случува во историјата, борбите на малите нации се користат како ситниш во маневрите на реакционерните големи сили. Кој нема да ја надмине оваа страна на националното прашање неизбежно ќе западне во реакционерна замка.При крајот на својот живот, Енгелс, со исклучителна далекувидост, ги предвиде револуционерните потреси во Русија: "И тука доаѓаме до самата срж на стварта. Внатрешниот развој на Русија од 1856, подржана од самата влада, ја заврши својата работа. Социјалната револуција ги направи големите чекори. Русија од ден на ден станува се повеќе оксидентална; модерни мануфактури, пареа, железница, трансформација на сите видови исплати во парични исплати, и со тоа дробењето на старите темели на општеството се развиваат со се поголема брзина. Но со ист степен е и еволуирањето на неспособноста на деспотското царство за новото општество на курсот на формирање. Се формираат опозициски партии, уставни и револуционерни, кои владата може да го потчини со зголемување на бруталноста. И руската дипломатија го гледа ужасот кога ќе треба да се чуе гласот на рускиот народ и кога заради поставеноста на внатрешните работи ќе нема време, а ни желба да се грижат за такви детски работи како освојувањето на Константинопол, на Индија и владеењето со светот. Револуцијата од 1848 која заврши на полските граници сега чука на вратите на Русија, а сега има многу сојузници од внатре кои го чекаат вистинскиот момент да и ги отворат вратите."(МЕСД, том 27, стр.45.)Какви неворојатно редови! Во 1890, 15 години пред првата руска револуција и 27 години пред Октомври, Енгелс ги предвиде овие величествени настани и поврзувајќи ја судбината на националното прашање со руската револуција. Настаните го потврдија Енгелс. Како што Ленин подоцна објасни, од 1880-те натаму слоганот за полска независност не беше прикладен слоган заради развојот на работничката класа во Русија и изгледите за револуција во самата Русија.

Француско-пруската војна

Под влијание на Маркс и Енгелс Првата Интернационала завзеде принципиелен интернационалистички став за сите фундаментални прашања. Ставот на Интернационалата не беше само теоретски туку и практичен. Така на пример, за време на штрајк во една земја, членовите агитираа и го објаснуваа проблемот во другите земји да се спречи употребата на странските крлежи7.Како што проследивме, еден од централните проблеми на работничката класа во првата половина на XIX век беше обединувањето на Германија. Маркс и Енгелс беа принудени да дадат критичка подршка на германското обединување, иако овој објективно прогресивен чин беше спроведен со реакционерни средства од Бизмарк. Но тоа на никој начин не значи капитулација пред Бизмарк или напуштање на класната позиција. Првата Интернационала првобитно ја сметаше Франко-Пруската војна од 1870-71 како дефанзивна борба за Германија. Тоа беше недвосмислено точно. Реакционерниот бонапартистички режим на Наполеон ИИИ се стремеше да го блокира германското национално обединување со употреба на сила. Но, тој погреши. Пруската армија се проби низ деморализираните француски сили како врел нож низ путер.Случајот со Франко-Пруската војна јасно го претстави флексибилниот и револуционерен став на Маркс за националното прашање. Тој даваше критичка подршка на Прусија во првата фаза од војната, кога таа имаше исклучиво дефанзивен карактер. Тука Марксовиот став беше детерминиран не од некои надприродни и сентиментални размисли (тој го мразеше реакционерниот пруски Бизмарк), но исклучиво од гледна точка на интересите на пролетеријатот и интернационалната револуција. Од една страна, победата на Прусија ќе доведе до обединување на Германија, историски прогресивна задача. Од друга страна, поразот на Франција ќе значи отфрлање на бонапартистичкиот режим на Луи Наполеон, отварајќи ги перспективите за револуционерни развитоци во Франција. Тоа ќе значеше и движење против рускиот царизам кој се базираше на бонапартистичкиот режим во Париз, да се држи Германија слаба и поделена. Затоа Маркс првобитно ја подржуваше Прусија во војната со Франција, покрај фактот дека пруската победа ќе значи зацврстување на режимот на Бизмарк, барем за некое време.Но овој општ исказ не го исцрпува прашањето на марксистичкото однесување кон војната. Во секое време неопходно е да се пријде на националното прашање од класна гледна точка. Дури кога некоја национална борба има прогресивна содржина, неопходно е пролетеријатот да ја зачува својата класна независност од буржоазијата. Во текот на војната Маркс го смени својот став. Кога Луи Наполеон беше тргнат (во октомври 1870) и беше прогласена република во Франција, карактерот на војна од пруска страна се смени од војна за национално ослободување во агресивна кампања насочена против народот на Франција. Војната престана да има прогресивен карактер и Маркс затоа ја осуди. Завземањето на Алзас-Лорен од Прусија исто така беше целосно реакционерен чин кој неможе да се оправда со прогресивната задача на обединување на Германија. Тоа служеше само да се загрее националната омраза помеѓу Франција и Германија и да се подготви тлото за империјалистичката кланица од 1914-18.Поразот на француската армија веднаш доведе до револуција во Франција и славната епизода на Париската Комуна. Маркс ги советуваше работниците од Париз да почекаат, но кога веќе тие се активираа тој веднаш се стави себе си во одбрана на Париската Комуна. Во тој момент карактерот на војната се трансформира. Националното прашање за Маркс беше секогаш подредено на класната борба (прашањето на трудот). Исправноста на овој став се открива во огледалниот лик, на однесувањето на владеачката класа во секоја војна. Без оглед колку е голем степенот на национален антагонизам помеѓу владеачката класа во завојуваните држави, тие секогаш ќе се обединат да ги поразат работниците. Затоа, пруските генерали стоеа настрана кога нивните непријатели, реакционерните Версајски сили, го нападнаа Париз и ги испоубија комунарите.

Маркс за Ирска

Како и за Полска, така и Марксовиот став за Ирска беше определен исклучиво од револуционерните размислувања. Додека природно сочувствувал со угнетуваниот ирски народ, Маркс секогаш непомирливо ги критизираше буржоаските и ситно буржоаските националистички водачи. Од почетокот Маркс и Енгелс објаснија дека националното ослободување на Ирска е неразделно поврзано со прашањето на социјална еманципација, посебно на револуционерното решение на проблемот со земјиштето. Оваа далекугледна анализа има голема тежина општо во национално-ослободителната борба, а не само во Ирска.Во писмото до Едвард Бернштајн од 26 јуни 1882, Енгелс истакна дека ирското движење се состои од два тренда: радикално аграрно движење што бликна во спонтана селанска директна акција и ги најде своите политички изјаснувања во револуционерната демократија, и "либерално-националната опозиција на урбаната буржоазија ". Ова е вистина за селанските движења во сите периоди. Може да успее се до степенот да најде водачи во урбаните центри. Под современи услови, тоа значи или буржоазијата или пролетеријатот. Но, буржоазијата демонстрираше низ историјата колку е неспособна да ги реши било кое од фундаменталните проблеми со буржоаско-демократска револуција, вклучувајќи го проблемот на национална независност. Ирска е класичен пример за ова.Во срцето на ставот на Маркс и Енгелс беше перспективата за доброволна федерација на Ирска, Англија, Шкотска и Велс. И оваа перспектива беше секогаш поврзана со перспективата работниците да ја земат власта. Тоа, пак, бараше безусловна одбрана на единството на работничката класа. Така, Енгелс напиша во јануари 1848:"Ирскиот народ мора да се бори ревносно и во блиска соработка со англиската работничката класа и Чартистите, да ги добијат шесте точки од Народниот Договор (People’s Charter), годишни парламенти, универзално право на глас, гласање преку избори, укинување на квалификациите за сопственост на членовите на парламентот, на исплата на истите и воспоставување на еднакви изборни подрачја. Само откако ќе се добијат овие шест точки ќе биде можно Укинувањето (на Унијата) и некаков прогрес за Ирска."(Енгелс, Фиргус О Конор и Ирскиот Народ, 9.01.1848)Од самиот почеток, Маркс и Енгелс продолжија со непомирливата борба со ирските националистички либерали од средната класа како Даниел Оконел, кого го разоткрија како шарлатан и предавник на ирскиот народ. Подоцна, за кратко време тие даваа критичка подршка на ситнобуржоаските фенијанци. Тоа беше природно и исправно во време кога не постоеше работничко движење во Ирска, која остана претежно аграрно општество до првите години на XX-от век. Но, Маркс и Енгелс не се однесуваа како навивачки лидери на фенијанците, туку секогаш ја прифаќаа независната класна позиција. Тие сериозно ја критикуваа авантуристичката тактика на фенијанците, нивните терористички намери, нивната национална ограниченост и нивното одбивање да ја прифатат потребата за поврзување со англиското работничко движење. Иако фенијанците беа најнапредно крило на ирското револуционерно демократско движење, па дури покажуваа социјалистички инклинации, Маркс и Енгелс немаа илузии за нив. Еве што пишуваше Енгелс на 29.11.1867 год. до Маркс :"Што се однесува до фенијанците, ти си сосем во право. Ѕверствата на Англичаните не треба да направат да заборавиме дека лидерите на оваа секта се повеќето магариња и делумно експлоатарори и ние на било кој начин не треба да станеме одговорни за глупостите што се случуваат во секоја завера. А тие сигурно ќе се случат."Набрзо, Енгелс се покажа дека е во право. Само две недели подоцна, на 13.12.1867 , група од фенијанците постави експлозија во Лондонскиот Затвор Клеркенвел во неуспешен обид да се ослободат нивните затворени другари. Експлозијата уништи неколку соседни куќи и повреди 120 души. Според предвиденото, инцидентот предизвика бран на антиирско расположение кај населението. Следниот ден Маркс му напиша на Енгелс со огорченост:"Последново нешто на фенијанците во Клеркенвел беше многу глупаво. Лондонските маси, кои покажуваа големо сочувство со Ирска, ќе станат луди со тоа и вовлечени во војска од владеачката партија. Не смее да дозволи лондонскиот пролетеријат да биде самиот разнесуван во експлозии во име на честа на фенијанските емисари. Секогаш има некој вид фаталност околу таквите тајни, мелодраматични типови на завери."Неколку дена подоцна, на 19.12.1867 год. Енгелс одговори: " Глупавата афера во Клеркенвел секако е дело на неколку специјализирани фанатици; несреќа е што сите завери што тие водат до такви ступидност, бидејќи после се, нешто мора да се случи, после се, нешто мора да се стори. Посебно што во Америка се крена прав за овие разрушувања и работа со запаливи средства и потоа дојдоа неколку магариња и ни ги претставија тие глупости. Уште понатака, овие канибали се општо најголемите кукавици, како овој Ален, кој се чини дека го привлече вниманието на кралицата, а потоа идејата за ослободување на Ирска со тоа што ќе го запали лондонскиот кројачки дуќан!"Ако Маркс и Енгелс можеа да пишуваат со такви погрдни термини за фенијанците само да замислиме што тие ќе кажеа за терористичката тактика на ИРА во последниве 30 години, кои споредени со "злосторствата во Клеркенвел" се само детска игра. Најреакционерната содржина за овој индивидуален тероризам, кој не ја слабее буржоаската држава, туку само ја зајакнува, е таа што ги разделува работниците и ги ослабува во очите на експлоаторите. Ова беше најслабата точка на фенијанците, кои Енгелс ги критикуваше кога напиша "за ова ниско племство целото работничко движење е чист еретизам и за кои на ирските селани ни под која цена не треба да им било дозволено за дознаат дека социјалистичките работници се нивни единствени сојузници во Европа." (МЕСД, Енгелс до Маркс.)Се разбира дека Маркс и Енгелс ги бранеа фенијаските затвореници од лошиот третман од англиската држава. Тие секогаш го бранеа правата на ирскиот народ за определување на нивната судбина. Но, тие го правеа тоа од социјалистичка, а не од националистичка гледна точка. Како доследни револуционери и следбеници на пролетерскиот интернационализам, Маркс и Енгелс секогаш ја истакнуваа врската помеѓу судбината на Ирска со перспективите за пролетерска револуција во Англија. Во четириесетите и педесетите години на XIXот век, Маркс мислеше дека Ирска може да ја добие независноста преку победа на англиската работничката класа. Подоцна, во шеесетите години од тој век, тој го промени мислењето и го прифати гледиштето што е поверојатно, дека победата во Ирска може да биде искра што ќе ја запали револуцијата во Англија. И најлетимично читање на Марксовите дела на Ирското прашање покажуваат дека неговата одбрана на ирската независност по 1860 беше детерминирана исклучиво врз општите интереси на пролетерска револуција, пред се во Англија, која тој ја сметаше за клучна земја за успехот на светската револуција. Во доверливата комуникација со членовите на Генералниот Совет, напишан во март 1870, Маркс го објаснува своите погледи, та:"Иако револуционерната иницијатива најверојатно ќе дојде од Франција, Англија самата може да биде лост за сериозна економска револуција. Таа е единствената земја каде повеќе нема селанство и каде земјишните поседи се во рацете на мал број луѓе. Таа е единствена земја каде капиталистичката форма, т.е. здружен труд на голем размер под капиталистички господари, го опфаќа речиси целото производство. Таа е единствената земја кадешто поголемот мнозинство од населението се наемни работници.8 Таа е единствената земја каде класната борба и организациите на работничката класа, синдикатите9, бараат извесен степен на зрелост и универзалност. Таа е единствената земја каде, поради нејзината доминација на светскиот пазар, секоја револуција во економските сфери мора веднаш да повлијае на сиот свет. Ако земјопоседството и капитализмот се класични примери во Англија, од друга страна, материјалните услови за нивна деструкција се најзрели тука."Од ова гледиште, ирското националното прашање беше само дел од големата слика за перспективите на светска социјалистичка револуција. Невозможно е да се разбере Маркс вон овој контекст. Причината зошто Маркс ја посакуваше назависноста на Ирска после 1860 беше таа што тој заклучи дека англиските земјишни интереси, кои почиваа највеќе во Ирска, можеа многу лесно да се поразат од револуционерно движење основано од ирското селанство во кое барањето за национално самоопределување беше поврзано со радикално решавање на аграрното прашање. Во истиот меморандум, Маркс објасни:"Ако Англија е тврдината на земјопоседништвото и европскиот капитализам, единствената точка која најсилно може да ја погоди официјална Англија е Ирска. "Првин, Ирска е тврдината на лендлордизмот, англиското земјопоседништво. Ако падне во Ирска, ќе падне во Англија. Во Ирска е стопати полесно бидејќи економската борба таму исклучиво е концентрирана во поседувањето на земја, бидејќи борбата истовремено е и национална и бидејќи луѓето таму се пореволуционерни и пораздразнети отколку што се во Англија. Земјопоседништвото во Ирска е едино одржувано од британската армија. Во моментот кога присилениот сојуз помеѓу земјите ќе заврши, веднаш ќе избие социјална револуција во Ирска, иако во застарена форма. Англиското земјопоседништво не само што ќе го изгуби големиот извор на богатство, ама и најголемите морални сили, т.е., оние кои значат доминација на Англија над Ирска. На друга страна, со задржување на силата на нивните земјопоседници во Ирска, англискиот пролетеријат ги прави нив неповредиви во самата Англија."Второ, англиската буржоазија не само што ја експлоатира ирската сиромаштија за да задржи работничката класа на Англија преку присилена имиграција на сиромашниот Ирец, туку го дели пролетеријатот на два непријателски табора. Револуционерниот оган на келтскиот работник не оди баш со природата на англо-саксонскио работник, цврст, но бавен. Напротив, во сите големи индустриски центри во Англија има длабок антагонизам помеѓу ирскиот и англискиот пролетеријат. Просечниот англиски работник го мрази ирскиот работник, како соперник кој ја снижува платата и животниот стандард. Тој чувствува религиозни и национални антипатии кон него. Тој го смета него слично како што сиромавите белци од јужните земји на Северна Америка ги сметаат нивните црни робови. Овој антагонизам помеѓу пролетерите на Англија е вештачки подхрануван и подржуван од буржоазијата. Таа знае дека тоа е вистинската тајна да се одржи на власт."И Маркс заклучува: "Резолуциите на Генералниот Совет за ирската амнестија служат само како увод во други резолуции кои ќе потврдат, сосема одвоено од интернационалната правда, дека тоа е предуслов за еманципирање на англиската работничката класа да го трансформира сегашниот присилен сојуз (односно поробувањето на Ирска) во еднаква и слободна конфедерација, ако е можно, и комплетна сепарација ако е потребно."Да увидиме колку внимателно Маркс пишува тука, и колку скрупулозно ја опишува пролетерската позиција на националното прашање. Прво, ирското прашање не е можно да се согледа вон перспективите на светска социјалистичка револуција, во кое е интегрален дел. Посебно, се смета за почеток на социјалистичка револуција во Англија. И потоа? Маркс не зема здраво за готово дека борбата за националното ослободување на Ирска нужно ќе доведе до сепарација од Британија. Тој вели дека има две можности: или "еднаква и слободна конфедерација", која тој ја преферираше, или "комплетна сепарација", која тој го сметаше за можен но не толку посакуван исход. Која од двете варијанти ќе дојде зависи од однесувањето на на англискиот пролетеријат и перспективите на победоносната социјалистичка револуција во самата Англија.Така, Марксовите ставови секогаш беа за пролетерската револуција и интернационализмот. Тоа и само тоа ги детерминираа неговите ставови за ирското прашање и секоја друга појава за националното прашање. За Маркс и Енгелс , "трудовото прашање" беше централно. Никогаш не им паднало на ум да ја редуцираат нивната пропаганда и агитација за ирското прашање на едноставен, прост слоган како "трупите надвор" или да изигруваат неплатени советници на националистите. Напротив, тие водеа тврдоглава борба против опасната демагогија на ирските буржоаски и ситнобуржоаски националисти и за револуционерен сојуз на ирската и англиската работничката класа .Историјата покажа на исправност на проценката на Маркс и Енгелс за ирските буржоаски и ситнобуржоаски националисти. Во 1922, ирските буржоаски националисти ја предадоа национално-ослободителната борба со тоа што се согласија на поделбата на Север и Југ. Одтогаш ситно-буржоаските националисти покажуваат на длабоката неспособност да се реши "граничното прашање". Тактиката на индивидуален тероризам, толку критикуван од Маркс и Енгелс, покажа дека е и контрапродуктиван и немоќен. По триесет години од т.н. "оружена борба" во Северна Ирска унификацијата на Ирска е подалеку од било кога. Единствениот начин да се реши она што е останато во Ирска е основано врз класна, социјалистичка и интернационалистичка политика-политиката на Маркс, Ленин и големиот пролетерски револуционер и маченик Џејмс Коноли.Само работничката класа може да го реши проблемот со обединување околу класна програма за спроведување на неуморлива борба против буржоазијата во Лондон и Даблин. Предуслов за успех е обединувањето на работничката класа. Тоа не може да се постигне на националистичка основа. Национализмот на ситната буржоазија направи неискаживи штети на работничкото единство во северна Ирска. Раните можат и мораат да се излечат. Но, тоа може да се стори само на основа на јасен раскин со национализмот и прифаќање на класна политика, со оживување на духот и идеите на Ларкин и Коноли. Националното прашање во Ирска ќе биде решено преку социјалистичка трансформација на општеството или нема да биде решено никако.

Втората Интернационала

Започната во 1889 Социјалистичката Интернационала, за разлика од Првата Интернационала, беше составена од масовни организации во форма на масовни Социјално Демократски Партии и синдикати. Несреќата на Втората Интернационала беше таа што беше родена во период на пролонгиран капиталистички раст. Во периодот од 1870-1900 светското нафтено производство се покачи за два и пол пати. И железничките пруги се зголемија два и пол пати. Германија и САД ја предизвикуваа хегемонијата на Велика Британија. Грабеж почна да го дели светот на сфери на влијанија и колонии. Брзиот раст на индустријата исто така значеше раст на работничката класа и нејзините организации во развиените капиталистички земји. Во последните три декади на XIX век работничката класа во Русија и САД порасна троструко. Во Британија бројот на синдикатите се зголеми четири пати помеѓу 1876 и 1900. Во Германија бројот на членови на синдикатите порасна од десетина илјади на милиони. И паралелно со ова имаше и постојан растеж на членството, гласовите и влијанието на масовните Социјал Демократски Партии.Одпочеток, иако во теоријата стоеја зад марксизмот, на новата Интернационала и фалеше теоретска јасност гарантирана со присуството на Маркс и Енгелс. Очигледен беше случајот со односот кон националното прашање. Втората Интернационала реално не го разбра националното прашање, кое доби несоодветен третман на конгресите. Во 1896 Лондонскиот конгрес на Интернационалата ја донесе следнава резолуција:"Конгресот се декларира за целосна автономија на сите националности и за сочувство со работниците на секоја сегашна држава страдајќи под јаремот на милитарниот, националниот или друг деспотизам; и ги повикува работниците од сите овакви земји да се подредат раме до раме со класноосвестените работници ширум светот, да се организираат за отфрлање на интернационалниот капитализам и поставување на интернационална социјал-демократија. " (цитирано од Е.Х.Кар, Болшевичката Револуција)Но, ставот на Втората Интернационала за колонијалното прашање беше двосмислен и неодреден. Левицата се стремеше кон антиколонијализам, а имаше и такви кои го оправдуваа колонијализмот на основа на наводната "цивилизирачка мисија". Така на дебатите на Амстердамскиот конгрес во 1904, холандскиот делегат Ван Кол отворено го бранеше колонијализмот. Поднесе резолуција во која се тврдеше:"Новите потреби по победата на работничката класа и нејзината економска еманципација ќе ги направи колониите неопходни, дури и во идниот социјалистички систем на владеење." И го запраша конгресот: "Можеме ли да ја напуштиме половината од светот на каприцот на народите, сеуште во нивното детство, кои го препуштаат енормното богатство на здравицата10 неразвиено и најплодните делови на нашата планета некултивирани?" (Лениновата Борба за револуционерна партија)Конгресот му пожели добредојде на Дадабаи Наороџи, основачот и претседателот на Индискиот Конгрес, но во неговата резолуција, иако повикувајќи за самовладеење, нагласи дека Индија ќе остане под британска сувереност. Не го ни прифати ни отфрли погледите на Ван Кол. Во дебатата за имиграцијата, расистичка резолуција беше подигната од американецот Хилкит, а подржана од Австриците и Холанѓаните. Но таа предизвика бура од негодување та мораше да биде повлечена. Сепак, фактот што таква резолуција можеше да се предложи пред Конгресот беше симптом на притисокот на буржоазијата и националистичките идеи на социјалистичките партии.Руската револуција во 1905 и даде моќен импулс на колонијалната револуција, инспирирајќи ги масите на одбрана на нивните национални аспирации во Персија, Турција, Египет и Индија. Со тоа се заострија разликите во редовите на Социјалистичката Интернационала за колонијалното и националното прашање. На конгресот во Штутгарт во 1907, на кој Ленин и Роза Луксембург ги приложија нивните славни амандмани за војната, имаше остра борба помеѓу Левицата (во стварноста центристи) репрезентирани од Лебедур и Десницата, предводена од ревизионистот Едвард Бернштајн, токму за колонијалното прашање. Холандските делегати, типични ситнобуржоаски империјалисти, пак беа најгласни бранители на колонијализмот. Левицата беше во малцинство во спротивставувањето. Во вжештената дебата, Бернштајн го даде следниов коментар:"Мораме да ја напуштиме утописката замисла просто да се напуштат колониите. Крајна консеквенца на таквиот поглед е дека САД треба да се врати на Индијанците (вознемиреност). Колониите се тука и ние мораме да го прифатиме тоа. И социјалистите треба да се заблагодарат на потребата на цивилизираните луѓе да се однесуваат како заштитници на нецивилизираните." (Ибид. )Расправајќи за аргументите околу "цивилизирачката" улога на колонијализмот, полскиот делегат Карски (Јулијан Марчлевски) одговори: "Давид претпоставува дека постои право на една нација да вежба туторство на друга. Но ние Полјаците го знаеме вистинското значење на ова туторство, бидејќи и рускиот цар и пруската влада се однесуваа како заштитници ("многу добро" )... Давид го цитира Маркс да го подржи својот поглед дека секоја нација мора да помине низ капитализмот, но не е во право и тука. Она што навистина Маркс го кажа е дека земјите кои го почнаа капиталистичкиот развој мораат да го продолжат процесот до негово комплетирање. Но тој никогаш нема речено дека ова е апсолутен предуслов за сите нации..."Ние социјалистите разбираме дека постојат и други цивилизации покрај капиталистичка Европа. Апсолутно не смееме да бидеме вообразени за нашата така наречена цивилизација, ниту пак да ја наметнуваме на азиските народи со нивните антички цивилизации. ("браво!") Давид мисли дека колониите ќе потонат во варваризам ако се остават на нив самите. Во случајот со Индија тоа тешко да ќе се случи. Дури јас ја гледам независна Индија која ќе продолжи да профитира од европското влијание во идниот развој и ќе се развива на овој начин до најголемиот потенцијал." (Ибид., стр11)На крајот, резолуцијата за Индија не беше ставена на гласање.Иако лидерите на Интернационалата се обидоа да ги препокријат пукнатините со сите видови на дипломатија, крајниот резултат на ова беше катастрофата во Август 1914, кога секоја од партиите на Втората Интернационала, со исклучок на Русите и Србите, ги предаде принципите на интернационализмот и ја подржи империјалистичката војна. Отсуството на права револуционерна интернационалистичка политика начисто беше изложена летото 1914 кога Втората Интернационала пропадна поради социјал-шовинизмот.

"Национално-културна автономија"

Посебна верзија за националното прашање на Втората Интернационала беше претставена од австрискиот социјален демократ пред Првата Светска Војна Тие ја бранеа така наречената национално-културна автономија. Истата позиција беше прифатена во Русија од еврејскиот Бунд. На конференцијата во Брно на австриските социјал демократи (1899) идејата за национално-културна автономија бранета од јужните Словени беше отфрлена. Наместо тоа, конференцијата го прифати слоганот за територијална автономија, која иако недоволна беше сигурно подобра. Подоцна под влијание на центристичкиот теоретичар Бауер и неговиот другар Карл Ренер (кој пишување под псевдонимот Рудолф Шплинглер), партијата ја смени позицијата и застана зад национално-културната автономија.Отфрлајќи ја поврзаноста меѓу нацијата и територијата, Бауер ја дефинираше нацијата како "релативна заедница на карактери". (Отто Бауер, Die Nationfrage und die Sozialdemokratie, Vienna 1924, p. 2.) Но што е тоа национален карактер? Бауер го дефинира како "вкупна сума на карактеристики кои ги разграничува луѓето од една и од луѓето со друга народност, комплексни и духовни карактеристики кои ја разделуваат една нација од друга." (Ибид., стр.6) Излитеноста на оваа дефиниција е сосема јасна. Чиста тавтологија: национален карактер е она што ја прави една нација различна од друга! А што ја прави разликата на една нација од друга? "Карактерот на луѓето е детерминиран од ништо друго како што е од нивната судбина... Нацијата е ништо друго та заедница на судбини (детерминирани) од условите под кои луѓето го произведуваат средствата за опстанок и ги распределуваат производите на нивниот труд." (Ибид., стр. 24)Нацијата, според Бауер, е "агрегат од луѓе ограничени во заедница на карактери со заедница на судбини." (Ибид., стр. 135) Ренер ја дефинира како: "Нација е сојуз на личности кои слично размислуваат и слично зборуваат, /таа е/ културна заедница на современи луѓе кои не се повеќе поврзани со земјиштето." (Шпринглер ) Овој пристап кон националното прашање не е научен, туку субјективен и да кажеме "психолошки", т.е. мистичен. Тоа беше неуспешен и опортунистички обид да се бара решение на националното прашање во австро-унгарската империја преку давање концесии на буржоаскиот национализам. Напротив, марксизмот му приоѓа на националното прашање од историско-економски стојалишта.Спротивно на болшевиците, кои го гледаа решението на националниот проблем преку револуционерно отфрлање на царизмот, австриските социјал демократи му пријдоа на националното прашање во духот на ситните реформи и градуализмот. Бауер напишал: "Ние први претпоставуваме дека австриската нација ќе остане во истиот политички сојуз во кој тие постојат истовремено, и следи како нациите во овој сојуз ќе ги уредат меѓусебните односите и односите со државата." (цитирано во Сталиновата "Националното прашање и марксизмот")Еднаш кога ќе се скине алката помеѓу нацијата и територијата, се истакнува барањето за групирање на членови од различни националности кои живеат во различни региони во општ меѓукласен национален сојуз. Членовите од различни национални групи може да си се соберат на конференција и да гласаат на која националност тие и припаѓаат. Германците, Чесите, Унгарците, Полјаците итн., потоа ќе гласаат за свој Национален Совет, "културен парламент на нацијата", како во стилот на Бауер. Со таквите средства австриските социјал демократи се обидоа да го избегнат отворениот судир со државата на Хапсбурзите и го редуцираа националното прашање на чиста културно-лингвистичка работа. Бауер отиде дотаму да тврдеше дека локалните автономии за националностите ќе бидат скалило кон социјализмот кој "ќе до дели човештвото на национални ограничени заедници" и "ќе преставува шаренолика слика на национални сојузи на личности и корпорации".Оваа философија е сосем различна од класното гледиште и интернационалистичките принципи на марксизмот. Тој го претставува ситно буржоаскиот национализам накитен со "социјалистички" фрази. Од тие причини Ленин беше навреден околу ова. Тој беше непријателски расположен посебно на идејата да се сепарираат училиштата за различните националности. За ова Ленин напиша: "'Културно-националната автономија' значи точно најпрочистениот и затоа и најопасниот национализам, значи корупција на работниците со помош на слоганот за национална култура и пропаганда за длабоко штетната и дури антидемократска поделба на училиштата според националноста. На кусо, оваа програма недвосмислено противречи на интернационализмот на пролетеријатот и е во согласност само со идеалите на националистичката ситна буржоазија." (ЛСД)Никаде не е појасен штетниот ефект на оваа ситно-буржоаска теорија отколку во полето на образованието. Затоа, Ленин се спротивстави на секој привилигиран статус за јазикот, и спротивно на ставовите на Ото Бауер и адвокатите на "национално културната автономија", жестоко се спротивстави за одвоени училишта за децата од различни националност: "Практичното извршување на планот за 'екстратериторијалност' (надвор од и неповрзана со територијата на која живее нацијата) или 'културно националната' автономија ќе значи само едно нешто: поделба на образовните процеси според националност... (ЛСД, Критички осврти на Националното прашање, 1913)Очигледна е разликата помеѓу ленинизмот и ситно буржоаскиот национализам. Марксистите ќе се борат против секој форма на национално угнетување, вклучувајќи го и јазичното. Недозволиво е мажот или жената да биде лишен-а од правото да го говори неговиот/нејзиниот јазик, да бидат учени на него, да се користи во судниците или во другите јавни функции. Општо, нема никаква посебна причина за постоење на "официјален" јазик, или за некакви привилегии на еден јазик во однос на друг. Но, да се разделат децата на национална, лингвистичка или религиозна основа е крајно реакционерно и ретроградно. Сегрегацијата на училиштата одигра реакционерна улога во Јужна Африка и во САД. И одвојувањето на католичките и протестантските деца во Северна Ирска во т.н. религиозни училишта игра не помалку погубна улога. На религијата и нема место во образовниот систем и треба радикално да е одвоен од него. Ако црквата сака да ги проповеда своите доктрини, таа мора тоа да го прави во свое време и со свое пари, собрани од својата конгрегација, а не од државата. И додека училиштата ги обезбедуваат потребите на различните лингвистички групи, со парични средства за оваа цел, потполно е неприфатливо да се одвојуваат децата на национално-лингвистичка основа и со тоа да се создава основа за предрасуди и конфликти во подоцнежниот живот.Непријателството во Белгија помеѓу фламанското население кон француското е производ на генерации на дискриминација на фламанскиот јазик и насилното наметнување на францускиот. Но, има разни видови на остварување на ова прашање. Така, во Јужна Африка предавањата на мајчините јазици беа користени за национално угнетување. На ист начин претставниците на неруските националност се напрегаа да ги учат децата на руски. На пример, во ерменските црковни училишта, децата учеа на руски иако тоа беше незадолжително. Болшевиците се противеа на дискриминација кон било кој јазик, насилната асимилација и насилното наметнување на доминантен јазик и култура. Но нема причина некој јазик да има монопол. Во Швајцарија има не два туку четири официјални јазика. Сега со современата технологија нема причина луѓето да немаат образование и да комуницираат во парламентот или во судниците на кој било јазик. Она што е неприфатливо е воведување на националистички или религиозен отров во училиштата:"Марксистите, драги националисти-социјалисти, имаат општа школска програма која бара, на пример, апсолутно секуларни училишта. Од гледиште на марксизмот, излегувањето од општата програма никогаш не е дозволиво во демократска држава било каде (и прашањето на воведување на некакви "локални" предмети, јазици и понатака, од страна на локалното население). Но, од принципот дека образованието 'треба да ги следи одредбите на државата' и да биде пренесен на нациите, следи дека ние работниците мораме да дозволиме 'нациите' во нашата демократска држава да ги трошат народните пари на клерички школи! Без да биде свесен г-н Либман ја откри реакционерната природа на културно-националната автономија!" (ЛСД)На овој како и на сите други аспекти на националното прашање, борејќи се против сите видови на угнетување и дискриминација без исклучок, марксистите ја завземаат класна позиција. Така, во Белгија каде фламанските и валонските националисти се обидоа, за жал со некој успех, да го поделат белгиското општество и работничкото движење врз национална основа со користење на јазичното прашање, белгиските марксисти изработиа транзициони барања по јазичната тема. Таму, на пример, каде се бараше од работникот да учи на фламански или француски, тие бараа да им се даде од работното време со целосна надница и курсеви платени од нивните шефови под контрола на работничките организации и згора на тоа добивање на повисока плата како резултат на новите научени вештини.Од сево ова јасно е дека Ленин инсистирал да се пристапи кон националното прашање строго од класно стојалиште. "Слоганот за работничка демократија," напиша Ленин, "не е 'национална култура', туку интернационална култура на демократија и светското движење на работничката класа." (ЛСД, том 20)И повторно: "Националната програма за работничка демократија е: никакви привилегии за било која нација или за било кој јазик, поставување на прашањето на политичко самоопределување на нациите, т.е. нивна државна сецесија на апсолутен слободен и демократски начин; донесување на закон кој ја покрива целата земја и прогласување за незаконите и ништожни и празни сите мерки... кои гарантират привилегии на било кој нација, кои ја кршат еднаквоста на нациите или правата на националните малцинства, и со правото на законот секој граѓанин на државата има право да побара поништување на таквита мерки како неуставни и криминално гонење на сите они кои тоа го спроведуваат." (Ибид.)Расколничката природа на "културно-националната автономија" јасно беше прикажана со штетните ефекти врз работничкото единство во самата Австрија. По Конгресот во Вимберг, австриската социјално демократска партија почна да се цепи на национални партии. Наместо една обединета работничка партија во која сите националност ќе бидат присутни, се формираа шест партии: германска, чешка, полска, рутенска, италијанска и југословенска. Со тоа се потикна ширењето на шовинистичките сентименти и националните антагонизми во рамките на работничкото движење, со негативни резултати: чешката партија немаше што да прави со германската, итн.Како што се случува секогаш, така наречените практични политики на реформизам ги постигнуваат спротивните резултати од предвидените. Програмата за национално-културна автономија имаше за цел да се спречи расцепувањето на Австро-Унгарија, но го имаше токму спротивниот ефект. Соборувањето на Хабсбурзи можеше да води кон пролетерска револуција, како Февруарската Револуција во Русија. Но, неуспехот на работничката класа да ја земе власта водеше директно кон дезинтеграција на Австро-Унгарија на национална линија, додека Лениновата политика за правото на самоопределување ги обедини работниците и селаните на повеќето угнетувани нации и така создавајќи услови за советска федерација. Не сепаратизам, туку ставот на болшевизмот. Тоа брилијантно се потврди по 1917.

Дел Трети: Ленин за националното прашање

"Додека во национално хомогените држави буржоаските револуционери развија моќни центрипетални правци, потпирајќи се на идеата за надминување на партикуларизмите, како во Франција, или надминување на националната разединетост, како во Италија и Германија, во национално хетерогените држави, напротив, како во Турција, Русија и Австро-Унгарија, задоцнетите буржоаски револуции ги испуштија центрифугалните сили." -Ленин. ТроцкиПредреволуционерна Русија беше исклучително назадна земја, полуфеудална, тешко зависна од странскиот империјализам. Така, таа многу личеше на многу земји од Третиот Свет денес. Згора, проблемот на националностите го завземаше централното место во рускиот политички живот. Иако царска Русија сакаше да се преправа во бранителка на малите угнетени нации на Балканот, таа беше затвор на националностите. 43% од населенито на царска Русија беше од доминантата великоруска националност, додека 57% беа Украинци, Полјаци, Грузици, Финци и други угнетени националности.70 милиони великоруси доминираа над околу 90 милиони неруси и сите беа доминирани и угнетувани од царската држава со бирократски касти. За да се влошат работите, барем на западните руски територии, економското ниво на подредените народи беше општо повисоко отколку во останатата Русија. Сепак може да се расправа за руската прогресивна улога со источната експанзија во Кавказието и посебно Централна Азија, но не и истото тоа да се истакнува во случај на Полска, Финска и балтичките држави. Како што коментираше стариот Енгелс: "Финска е финска и шведска, Бесарбија Руманска, кралството Полска на Полјаците. Тука не постои прашањето за обединување на расеаните и сродни кралства, сите носејќи го руското име; тука ние не гледаме ништо друго освен освојување на туѓи територии со брутална сила, ништо освен кражба." (МЕСД, том 27, стр.28)Болшевистичката партија од самото оформување имаше скрупулозна позиција за националното прашање. Тоа беше есенцијално со цел да се придобијат масите, посебно селанството. Националното прашање нормално не влијае толку кај работничката класа, колку кај масите на ситната буржоазија, посебно селанството, и историски гледано националното прашање и аграрното прашање се тесно поврзани. Понекогаш дури и поедуцираните марксисти застануваат на ова прашање. За да се допре до ушите на ситно буржоаските маси и да се придобијат кон целите на револуцијата апсолутно неопходна беше употребата на демократските и други парцијални барања, како на пример правото на самоопределување. Но употребата на таквите слогани имаше смисла само како дел од борбата на пролетеријатот и неговата партија да го превземе водството на масите во директна борба со буржоаските и ситно буржоаските партии и трендови. Предуслов за успех на револуционерното крило затоа е неумитива борба со националистичката ситна буржоазија и буржоазија. За да се води таква борба, потребна е јасна позиција за националното прашање.Како и Ленин, Троцки пишувал опширно за националното прашање. Посебно интересно е прекрасното поглавје во "Историјата на руската револуција" кое најдобро ја заокружува позицијата на Болшевистичката Партија на оваа тема. Но, Ленин пред се беше тој кој го разви и прошири марксистичкиот став за националното прашање. Заокружувајќи ја болшевистичката позиција Троцки напиша:"Ленин рано го разбра неизбежниот развој на центрифугалните национални движења во Русија и многу години тврдоглаво се бореше, посебно против Роза Луксембург, за фамозниот параграф 9 од старата партиска програма која го формулираше правото на нациите на самоопределување, т.е. за комплетно отцепување како држави. Болшевистичката партија не го превземе евангелието на отцепување на било кој начин. Тоа само значеше должност за неуморна борба против секоја форма на национално угнетување, вклучувајќи го присилното задржување на оваа или онаа националност помеѓу границите на главната држава. Само на овој начин рускиот пролетеријат можеше постепено да ја добие довербата на угнетените националности."Но тоа беше само една страна од работите. Политиката на болшевизмот во националната сфера имаше и друга страна, наизглед контрадикторна со претходната но суштински суплементна. Во рамките на партијата, и во работничките организации воопшто, болшевизмот инсистираше на крут централизам, неумориво војувајќи со сите нијанси на национализам кои можат да ги постават работниците еден против друг или да ги разединат. Додека јасно го одфрлаа правото на буржоаската држава да наметне задолжително државјанство, или дури и државен јазик, над националното малцинство, болшевизмот во исто време ја направи света задачата за колку е можно поблиско обединување на работниците од различните националности преку доброволна класна дисциплина. Затоа тој потполно го отфрли национално-федеративниот принцип за изградба на партијата. Револуционерната организација не е прототип на идната држава, туку само инструмент за нејзино создавање. Инструментот треба да се адаптира за обликување на продуктот, а не да го содржи истиот. Затоа централизирана организација може да го гарантира успехот за револуционерната борба, дури и кога задачата е да се уништи централизираното угнетување на националностите." (Троцки, "Историјата на руската револуција", стр.890-891)

Што е нација?

Во периодот пред Првата Светска Војна Ленин посвети големо внимание на националното прашање и посебно на одговорот на ревизионистичките теории на Ото Бауер. Во периодот 1908-10, Ленин беше во егзил и речиси потполно изолиран. При недостаток на контакти со Русија и со соработниците, тој со ентузијазам го поздрави доаѓањето на Сталин, млад Грузиец, непознат за него. Како по обичај Ленин го охрабруваше доаѓањето на новодојдениот, како што тоа го правеше со сите млади другари. Како дополнителен бонус, Сталин беше Грузиец, претставник на угнетена националност. Ленин ја искористи можноста да го учи неговиот ученик, кој се покажа исклучително бистар, за фундаменталните ставови на неговата политика за националното прашање. Резултатот беше една подолга статија која се појави на крајот на 1912 во списанието Просвецение (Просветлување) под насловот Националното прашање и марксизмот.Во 1914 се појави истата статија во памфлет насловен како Националното прашање и марксизмот. Тој е објавен во вториот том од Сталиновите Дела. Со години тој се сметаше за стандардна партиска работа за националното прашање, но фактички, покрај формалистичката репрезентација, тој не е лош одломок. Но ова не резултат на Сталиновиот генијален теоретски ум. Оваа статија и не е воопшто Сталиново дело. Како што напиша Е.Х. Кар: "Нaдворешните и внатрешните докази покажуваат дека е напишано под Лениновата инспирација." Идеите во оваа статија се целосно Ленинови.Уводот на оваа статија, напишан при врвот на антисемитската агитација околу општопознатиот Бејлисов случај, предупредува на "бранот на национализмот замавнува со растечка сила и прети да ги загуши работничките маси". И додава: "Овие круцијални времиња и определуваат висока мисија на Социјал-Демократската Партија да се одбрани од национализмот и да ги заштити масите од општата "епидемија". За Социјалните Демократи, а само тие може ова да го направат, со истакнувањето на испробаното оружје против национализмот интернационализмот, единството и неделивоста на класната борба." (Ј.В. Сталин, "Марксизмот за националното прашање и колонијалното, стр.8)Централна тема е како може да се дефинира нацијата. Ова прашање воопшто не е лесно како што може изгледа. Тоа е како да се дефинира времето. Свети Августин рекол дека тој знае што времето е, но ако некој го запрашал да го дефинира, тој бил неспособен да го стори тоа. Истото е и со нацијата. Секој мисли дека знае што е, но кога ќе го запрашаат, тој веднаш ќе се соочи со тешкотии. Памфлетот објавен со Сталиновиот потпис се обидува да обезбеди дефиниција. Резултатот е најверојатно најблизок до задоволителен. Како спротивност на Бауеровата субјектвна дефиниција, нацијата тука е дефинирана научно, во марксистичка смисла: "Нација е историски еволуирана, стабилна заедница на јазик, територија и економски живот и психолошки состав манифестиран во заедница на култура." (Ибид.)Така, нацијата мора да има заеднички јазик и територија, споделена историја и култура, и исто така обединета со моќни економски врски. Толку од општата дефиниција, која е недвосмислено точна и во секој случај бескрајно супериорна над "психолошкиот" приод на Ото Бауер и поклониците на "национално-културната автономија". Сепак, како кај сите општи дефиниции, ова под никои услови не го исцрпува прашањето. Во реалноста може да наидеме на конкретни варијанти кои може да се контрадикторни со дефиницијата на еден или повеќе основи. Општо познато е дека прашањето што е нација е замрсено и упропастило многу анализи.Да го земеме на пример јазикот. Важност на јазикот за нацијата е јасна. Тоа изгледа е најевидентното разграничувачко обележје на националноста. Во неговата "Историја на руската револуција" Троцки ја изразува значајноста на јазикот, та: "Јазикот е најзначаен инструмент на човечката комуникација и следствено на индустријата. Тој станува национален заедно со триумфот на стоковата размена која ги интегрира нациите. На овие основи националната држава е издигната како најудобна, најпрофитабилна и нормална арена за играње на капиталистички односи." (Троцки, "Историја на руската револуција" , стр.889)Но се среќаваме со исклучоци од ова важно правило. На пример, малкумина ќе негираат дека Швајцарците се нација. Швајцарскиот национален идентитет беше добиен со вековна борба да се задржи индивидуалниот национален идентитет, главно против Австрија. Но, сепак Швајцарците немаат заеднички јазик, како што рекол Ленин:"Во Швајцарија има три државни јазици, но законите кои се подложни на референдум се печатат на пет јазика, односно на два романски дијалекти и на трите други државни јазици. Според пописот од 1900, двата дијалекта се зборувани од 38 651 од 3 315 443 жители на Швајцарија, т.е., околу еден процент. Во армијата на офицерите им е дозволено широка слобода да зборуваат со нивните луѓе на нивните мајчини јазици. Во кантоните на Граубурден и Валис (секоја со популација од нешто повеќе од сто илјади) двата дијалекта уживаат комплетна еднаквост" (ЛСД, Критички забелешки за Националното прашање, том 20)Клучот за разбирање на прашањето лежи во почетниот суд дека нацијата е историски еволуиран ентитет. Дијалектиката не продолжува од апстрактни формални дефиниции туку од конкретни оценки на живите процеси, на нештата како се развиваат, променуваат и еволуираат. Нацијата не е нешто статично и фиксно. Таа може и се променува и еволуира. Нации може да се создадат таму каде не постоеле порано. Токму така постанаа модерните национални држави. Таков беше случајот со Франција, Италија и Германија. Подоцна беше формирана индиската национална свест, се разбира со невнимание, од британскиот империјализам. Сега со распадот на капитализмот и неспособноста на индиската буржоазија да понуди излез, постојат јасни знаци на слабеењето и фрагментацијата на оваа национална свесност, која предизвикува несомнена опасност за иднината на Индија.Историски, нациите можат да се формираат од расположливите суровини во услови на војни, инвазии и револуции кои го разградуваат старите врски и граници и создаваат нови. Ова историско преуредување може да ги сврти работите наопаку. Она што беше вчера угнетувана нација или поробена колонија може да се трансформира во најмонструозна угнетувачка и империјалистичка држава. Најдобар пример се самите САД, која претставуваше колонија на Британија и сега е најмоќна и најреакционерна империјалистичка држава во светот. Слично, буржоаските држави кои неодамна се ослободија од странската доминација и останаа во субординирана положба визави големите империјалистички сили во светски рамки, не помалку се локални империјалистички сили, угнетувајќи ги и експлоатирајќи ги посиромашните земји близу ним. Така, Индија се однесува како империјалистичка во односите со Непал, Асам и Кашмир. Царската Русија беше една од главните империјалистички сили пред 1917, иако не извезуваше капитал и беше назадна, полуфеудална земја која држеше полу-колонијални врски со Франција, Британија и другите развиени капиталистички земји.

Класното прашање

Националното прашање како и сите други социјални прашање во срж е класен проблем. Тоа беше Лениновото гледиште, и гледиште на секој вистински марксист. Во своето дело Критички забелешки за националното прашање, Ленин ги објаснува своите елементарни ставови на марксизмот со восхитувачка јасност:"Секоја национална култура содржи елементи, иако не развиени, на демократска и социјалистичка култура, оти во секоја нација има мачени и угнетени маси, чии животни услови несомнено ја издигнаа идеологијата на демократијата и социјализмот. Но, секоја нација има исто така и буржоаска култура (а повеќето и Црните Стотина и религиозна култура) која зема облик, а не само елементи, на доминантна култура. Затоа, општата, демек, национална култура е култура на поседниците на земјата, на клерот и буржоазијата" (ЛСД, Критички забелешки за националното прашање, том 20)Азбука на марксистите е дека владеачките идеи на секоја нација се идеите на владеачката класа. Ленин инсистира дека прифаќањето на "национална култура" не е ни повеќе ни помалку отколку прифаќањето на доминацијата на буржиазијата во секоја нација. Националното прашање е класно прашање. Марксистите не смеат брзо да преминат преку класните контрадикции, ама напротив, да ги истакнат. Ова не е помалку задолжително и во случај кога се работи за угнетена националност како и за угнетувачка нација. Како што Ленин објаснува во Критички забелешки за Националното прашање "Во бордовите на компаниите со здружени стоки, капиталистите од различни националности седат заедно, комплетно амалгамирани еден со друг. Во фабриките работниците од различни нации работат раме до раме. За сите основни и навистина сериозни политички прашања страните се завземаат според класата, а не според нацијата." (Ибид.)Во друго дело тој пишува: "Интересите на работничката класа и нејзината борба против капитализмот бараат потполна солидарност и најблиско единство на работниците од сите нации; тие бараат отпор од националистичката политика на буржоазијата на секоја националност."И повторно: "Нема разлика за наемната рака дали е експлоатирана главно од Велико Руската буржоазија или од полската буржоазија или пак од еврејската буржоазија итн. Наемниот работник кој ги разбира неговите класни интереси е еднакво индиферентен на државните привилегии на великоруските капиталисти или ветувањата на полските или украинските капиталисти за изградба на рај на Земјата кога тие ќе ги имаат државните привилегии..."Во осекој случај работникот ќе биде предмет на експлоатација. Секоја успешна борба против експлоатација изискува од пролетеријатот се ослободи од национализмот и да биде апсолутно неутрален, така да се каже, во борбата за супремација која се одвива помеѓу буржоазијата на разните нации. Ако пролетеријатот на некоја нација и даде и најмала подршка на "својата" национална буржоазија, тоа сигурно ќе ја зголеми недовербата помеѓу пролетеријатот на другите нации; тоа ќе ја ослабе интернационалната класна солидарност на работниците и ќе ги подели, на воодушевување на буржоазијата. И одбивањето на правото на самоопределување, или сецесија, неизбежно во практика води до подршка на доминантната нација." (ЛСД, Правото на нациите на самоопределување, том 20.)Во сите времиња Ленин ја истакнуваше потребата да се обединат работниците и угнетените маси против буржоазијата. Ленин вели: "Националната култура на буржоазијата е всушност (и повторувам буржоазијата насекаде прави договори со земјопоседниците и свештенството) воинствен буржујски национализам, кој ги осакатува, надмудрува и разединува работниците со цел буржоазијата да ги предводи со ланец-оглавник, толку фундаментален факт во денешно време."Кој што сака да му служи на пролетеријатот мора да ги обедини работниците од сите народности и да се бие со буржоаскиот национализам, дома и надвор, несомнено." (ЛСД, Критички забелешки за Националното прашање, том 20)За ова прашање Ленин секогаш беше непомирлив. Слични цитати може да се репродуцираат од дузина негови дела и говори.

Класна независност

Националните барања имаат демократски, а не социјалистички, карактер. Националното угнетување не влијае само на работничката класа, иако работниците страдаат највеќе, како и од останатите видови на угнетување. Националното прашање влијае на целиот народ, на севкупните маси и посебно на ситната буржоазија. И покрај тоа, како што е покажано, Ленин секогаш тргнуваше од класна гледна точка, а и ние го правиме истото.Она што толку силно допира до нас, читајќи го Ленин, е колку длабоко и јасно го објаснува националното прашање. Навистина, ова прашање има долга историја во руското работничко движење, почнувајќи со дебатите со Еврејскиот Бунд на Вториот Конгрес на Руската Социјал Демократска Работничка Партија во 1903. Како се справил Ленин со националното прашање? Сумирано, тој имал негативен став по ова прашање. Руските Болшевици, објаснуваше тој стотици пати, беа против сите облици на национално угнетување. Не е важно за што си ти, туку против што си. Доволно е да се каже на што се спротивставуваме. Се спротивставуваме на сите облици на национално, лингвистичко и расно угнетување и ќе се бориме против сите форми на национално угнетување. Тоа е сосема доволно за пролетерската тенденција која посакува да се издржи на политиката на конзистентна демократија, задржувајќи ја класната независност.Она што Ленин не го кажа е дека марксистите мора да ја подржат националната буржоазија или националистичката ситна буржоазија. Напротив, фундаментална премиса на Лениновиот став за националното прашање беше апсолутна класна независност. Првиот принцип на ленинизмот е секогаш борбата против буржоазијата- буржоазијата и на угнетувачката и на угнетуваните нации. Во сите Ленинови дела за националното прашање има непомирлив критицизам не само на националистичката буржоазија, туку и на националистичката ситна буржоазија. И со право. Целата идеја на Ленин беше дека работничката класа мора да се постави на чело на нацијата со цел да се предводат масите во револуционерна трансформација на општеството. Затоа во Критичките забелешки за националното прашање тој пишува:"Будењето на масите од феудалниот сон, нивната борба против сите национални угнетувања, за сувереноста на народот и за сувереноста на нациите е прогресивно. Па, ограничена должност на марксистите е да ја подржат најцврстата и конзистентна демократија по сите точки на националното прашање. Задачата е главно негативна. Но, пролетеријатот не може да прејде преку ова во подршката на национализмот, затоа што преку тоа тој почнува со "позитивна" активност на буржоазијата напрегајќи се да го оцврсне национализмот." (наше истакнување)Подоцна, тој додава, за поголемо нагласување: "Битка против националното угнетување ---да, се разбира. Битка за секој вид на национален развиток, за "национална култура" воопшто---разбирливо не." (Ибид.) Повторно, во Правото на нациите на самоопределување, Ленин, напиша: "Затоа пролетеријатот се самоограничува, така да кажам, на негативното барање за признавање на правото на самоопределување, без да се дадат гаранции на некоја нација и без обврска да се даде нешто на сметка на друга нација."Во друг дел Ленин пишува за штедното влијание на национализмот врз работничкото движење: "Заклучокот е дека сите либерално-буржоаски национализми ја предизвикуваат најголемата корупција помеѓу работниците и предизвикува штета на слободата и пролетерската класна борба. Уште поопасно е што буржоаската (и буржоаската слуго-поседничка) тенденција е сокриена под слоганот "национална култура". Во името на национална култура на Великорусите, Полјаците, Евреите, Украинците и другите, Црните Сто, реакционерите и клериците, а и буржоазијата на сите нации, ги вршат своите валкани работи."Такви се фактите на денешниот национален живот, ако е испитан од ставот на класната борба, а ако слоганите се тестирани согласно интересите и политиката на класите и не од гледната точка на накаквите општи принципи, декламации и фрази." (ЛСД, том 20)Не е ли јасно? Работниците се должни да се спротивстават на сите форми на национална дискриминација и угнетување. Но, исто така и должни да одбијат да го подржат национализмот во секој облик или лик. Каков контраст на оние самопрогласени марксисти, кој не пропуштаат прилика да мавтаат со знамињата на ИРА, ЕТА, или ОВК, со погрешното уверување дека ја спроведуваат Лениновата политика! Да се размати линијата на поделба помеѓу марксизмот и национализмот е прекршување на сето она за кое стоел Ленин.За да ги победи разурнувачките илузии продавани од националистите, Ленин предупреди дека пролетеријатот не може да подржи било каква консолидација на национализмот, напротив, тој го подржува сето она што помага при збришување на националните разлики и отстранување на националните бариери, подржува се она што врските помеѓу нациите ги прави поблиски и поблиски и води во амалгамирање на нациите. Делувањето поинаку значи застанување на страната на реакционерниот националистички филистинизам." (Ибид.)Тоа е вистинската позиција на ленинизмот во врска со национализмот. Колку различно од вулгарната дисторзија која тежнее се да редуцира на еден едноставен слоган "за самоопределување"! Баш вака се запаѓа во реакционерниот националистички филистинизам и се напушта марксистичката, т.е., пролетерската, гледна точка. Далеку од глорификација на национализмот и креација на нови бариери преку сепаратизам, Ленин, како и Маркс, имаше многу бедни мисли за тесногледоста на малите нации. И двајцата фаворизираа што е можно поголеми држави. Тој стоеше на ставот за укинување на границите, а не за создавање нови. Тој стоеше на ставот за мешање на населението и дури асимилација (се додека е доброволна) а не за глорифицирање на јазикот и културата на една нација како да се спротивставени на друга. Да видиме што тој самиот кажал:"Пролетеријатот не само што не се обврзува да го подржува националниот развој на секоја нација, туку напротив, ги предупредува нации на такви илузии, ја подржува полната сл

МАРКСИЗМОТ И НАЦИОНАЛНОТО ПРАШАЊЕ: автор: Алан Вудс и Тед Грант датум: 25/02/2000